Edirne’nin Tarihi Su Yolları
Sağlığın temelini oluşturan su, insan yaşamının devamı için en önemli ihtiyaçlardan biridir.
“Su sağlık ve hayat demektir” diyen Türkler, suya büyük önem vermişlerdir. Bulundukları yerlerde çeşmeler ve sebiller yaptırarak suyu halkın hizmetine sunmuşlardır.
Edirne, 1361 yılında Sultan I. Murat tarafından alındığında halk, Tunca ve Meriç nehirlerinin sularını kullanıyordu. Şehir, kale duvarları içerisinde on dört mahalleden oluşan küçük bir yerleşim alanıydı. Türkler bu şehre yerleştikten sonra önce Yıldırım semtinde, daha sonra Eski Cami civarında yeni mahalleler kurarak kale dışına çıkmış ve şehri büyütmüşlerdir. Bu süreçte yeni su yolları da yapılmıştır (1–3).
1363 yılında Gazioğlu İbrahim Bey, yerinin nerede olduğu tam olarak bilinmeyen, Taşlık civarında olduğu sanılan bir kaynağın suyunu Kaleiçi’ndeki çeşmelere getirmiştir.
Edirne Sarayı
1453’te Tunca Nehri kenarında yaptırılan Edirne Yeni Sarayı’na, Sarayakpınar’daki kaynağın suyu özel kanallarla getirilmiştir. Saraya getirilen bu suyun en yüksek katlara ve uzakta bulunan kasırlara ulaştırılması için su terazileri1 yapılmıştır. Bunlardan biri, Sarayiçi’nde Sultan Süleyman Köprüsü’nün girişinde yer alan ve bugün yıkılmış olan Terazi Kasrı’dır.
Sarayın havaya uçurulmasından sonra bakımsız kalan kaynağın suyu, 1827’de piyade kışlasına bağlanmış; 1894 yılında Edirne Valisi Hacı İzzet Paşa tarafından eski borular değiştirilerek demir borularla kışlalara ve Edirne Merkez Asker Hastanesi’ne verilmiştir (2,3).
Mimar Sinan Su Yolları
Bizans döneminde 15 bin olan Edirne nüfusu, 16. yüzyılda 160 bine, 17. yüzyılda 180 bine yükselmiş; bir süre sonra da 350 bine ulaşmıştır. 1828–29 Rus Savaşı’ndan sonra nüfus azalmaya başlamış ve her savaşta Edirne yaklaşık 50 bin nüfus kaybetmiştir (4).
Bu kadar kalabalık bir nüfusun su ihtiyacını karşılamak amacıyla Kanuni Sultan Süleyman, 1530 yılında Edirne’nin en önemli su kaynaklarından olan Ortakçı ve Taşlı Müsellim kaynaklarını eşi Hürrem Sultan adına Mimar Sinan’a yaptırarak şehre kazandırmıştır (1–4).
Suların kaynaklardan alınması, toplanması, yollara verilmesi ve taş, çakıl ile kum tabakalarından geçirilerek filtre edilmesi en ince ayrıntısına kadar düşünülmüştür.
Taşlı Müsellim kaynağından çıkan sular, Mimar Sinan su yolu dehlizlerinden, havuzlardan ve kemerlerden geçerek Edirne’deki su maksemine2 ulaşır. Burada lüleli3 sandıklar yardımıyla debisi ölçülerek şehre dağıtılır. Şehir içinde su dağıtımının en önemli unsurlarından biri de su terazileridir (5).
Günümüzde Edirne’de bu su terazilerinden yalnızca iki tanesi kalmıştır: Biri Yeni İmaret’te Yıldırım girişindeki Bademlik Su Terazisi, diğeri ise Maarif Caddesi’ndeki Maarif Su Terazisi’dir.
Bönce Kaynağı
1694 yılında Edirne Bostancıbaşısı Karayılanzade Ali Ağa tarafından, zengin ve tatlı suyu ile bilinen ve hakkında çeşitli rivayetler bulunan Bönce kaynağının suları Yıldırım ve Yeni İmaret mahallelerindeki çeşmelere akıtılmış; köprülerden geçirilerek Sarayiçi’nde yaptırılan çeşmelere ulaştırılmıştır.
Edirneli hanımlar arasında Sarayiçi mesiresi “Bönce” olarak adlandırılmış; bir dönem “Sarayiçi’ne gidelim” yerine “Bönce’ye gidelim” denilmiştir (2).
1890 yılında Vali Hacı İzzet Paşa döneminde Edirne su yolları tamir edilmiş ve Taşlı Müsellim kaynağından gelen suya eski bir kaynağın suyu da ilave edilmiştir. Bu çalışma anısına bir sütun dikilerek üzerine tarih yazılmıştır.
1893 yılında belediye tarafından su yollarının onarımı devam ettirilmiştir (6).
1910 yılı Eylül ayında, Hahambaşızade Mühendis Sevr Efendi’nin refakatinde oluşturulan heyette, su yollarını incelemek üzere Hıfzıssıhha danışmanı olarak Rıfat Osman Bey görevlendirilmiştir. Yapılan incelemelerde, kaynaklardan çıkan suyun yaklaşık %45’inin şehre ulaşmadan kaybolduğu tespit edilmiştir.
Belediye heyeti başkanı Fuat Bey, bu kayıpları önlemek için gerekli önlemleri almak üzere rapor hazırlamışsa da 1912 Balkan Savaşı’nın başlamasıyla çalışmalar sonuçsuz kalmıştır.
1909 yıllarında Fransız bir şirket tarafından Arda Nehri suyunun arıtılarak demir borularla şehre verilmesi için keşif ve haritalar hazırlanmış, ancak Balkan Savaşları nedeniyle bu proje de uygulanamamıştır (1–3).
Yeni Su Yolları
1934 yılında Edirne Belediye Başkanı Ekrem Demiray, şehrin su yollarını yeniden ele almıştır. Buçuktepe’de yeni bir su deposu yaptırılmış ve Mimar Sinan su yollarından gelen su bu depoda toplanmıştır.
Şehrin su şebekesi yenilenmiş, demir ve pik borular kullanılmaya başlanmıştır. Elektriğin gelmesiyle birlikte 1 Kasım 1934’te yeni sistemle şehre elektrikle su pompalanmıştır. Ancak bu sistemden Karaağaç, Yıldırım ve Yeni İmaret gibi yüksek kesimler yeterince yararlanamamıştır (5).
Bu dönemde halkın evlerine su bağlanabilmesi için belediyede abonelik sistemi başlatılmıştır. Daha sonraki yıllarda açılan yeni kuyularla tüm şehre su verilmesi sağlanmıştır (8).
Kaynaklar
- Köylüoğlu N.; Edirne’de Osmanlıdan Günümüze Su Yapıları, İstanbul, 2001
- Tosyavizade R. O.; “Tarihte ve Zamanımızda Edirne Suları”, Milli Gazete, 3 Teşrin-i evvel 1927
- Gökçe N.; “Dr. Rıfat Osman Bey’in Kalemi ve Prof. Dr. A. Süheyl Ünver’in Çizgisi ile Tarihte Edirne Suları”, Türkiye Klinikleri, Tıp Etiği, Hukuku, Tarihi, C:12, Sayı:1, Şubat 2004
- Korkut A.; Edirne İli Yakın Çevre İncelemeleri, 1972
- Edirne’de Çeşmeler ve Su Çalışmaları, Yöre Dergisi, 2002, Sayı: 27–30
- Milli Gazete, 8 Teşrin-i evvel 1928
- Tuğrul H. M., Kazancıgil R.; Edirne’de Osmanlı Döneminden 2000 Yılına Kalan Mimari Eserler Albümü, İstanbul, 2000
- Milli Gazete, 4 Haziran 1934
